Có những bài hát không chỉ để nghe
Mỗi dịp 30/4, bạn có thể nghe lại những ca khúc quen thuộc trên truyền hình, radio, sân khấu cộng đồng, hoặc từ loa nhà hàng xóm. Có bài bạn thuộc từ nhỏ dù chưa từng ngồi học nghiêm túc. Có bài chỉ cần vang lên vài nhịp đầu là cả một bối cảnh lịch sử hiện ra: đoàn người, đường phố, tiếng reo, màu cờ, cảm giác một thời khắc lớn vừa đi qua.
Đó là điểm đặc biệt của âm nhạc lịch sử. Nó không chỉ kể lại sự kiện bằng lời. Nó giữ lại nhịp thở cảm xúc của một thời điểm.
Với người học nhạc, nghe những bài hát này chỉ theo kiểu "bài cũ" thì rất tiếc. Bên trong chúng có nhiều bài học: vì sao hành khúc tạo được cảm giác tiến lên, vì sao điệp khúc dễ hát chung có sức lan xa, vì sao một bài hát ra đời trong vài giờ vẫn có thể sống nhiều thập kỷ.
Bài này không nhằm xếp hạng hay phán xét gu nghe. Mục tiêu là nhìn một số ca khúc gắn với ngày 30/4 như tư liệu âm nhạc: chúng ra đời trong hoàn cảnh nào, dùng ngôn ngữ âm nhạc ra sao, và người học đàn có thể học được gì từ đó.
Ca khúc lịch sử thường ra đời trước khi lịch sử kịp lắng xuống
Nhiều người tưởng ca khúc lịch sử thường được viết sau sự kiện, khi mọi thứ đã đủ xa để nhìn lại. Nhưng với một số bài gắn với ngày 30/4, điều ngược lại xảy ra: bài hát được viết rất gần thời điểm lịch sử, thậm chí ngay trong những ngày cuối tháng 4/1975.
Theo tư liệu báo chí, nhạc sĩ Phạm Tuyên viết Như có Bác trong ngày vui đại thắng trong không khí những ngày cuối tháng 4/1975, khi tin chiến thắng đang đến rất gần. Bài hát sau đó nhanh chóng được thu và phát trong thời điểm cả nước đón tin thống nhất.
Nhạc sĩ Hoàng Hà cũng viết Đất nước trọn niềm vui vào cuối tháng 4/1975, trước thời điểm 30/4 vài ngày. Điều đáng chú ý là khi ấy nhiều hình ảnh trong bài chưa phải điều tác giả trực tiếp chứng kiến, mà là hình dung âm nhạc về một ngày sắp tới.
Điều này cho thấy một chức năng rất mạnh của âm nhạc: âm nhạc có thể đi trước bản tường thuật. Nhà sử học cần dữ kiện, người viết báo cần thông tin, nhưng nhạc sĩ đôi khi bắt được cảm xúc tập thể ngay khi nó vừa hình thành.
Đây cũng là lý do nhiều ca khúc lịch sử nghe có vẻ "lớn" hơn một trải nghiệm cá nhân. Người viết không chỉ nói "tôi vui", mà tìm cách biến niềm vui đó thành giai điệu mà nhiều người có thể hát cùng.
Hành khúc: nhịp đi của tập thể
Muốn hiểu âm nhạc gắn với thời chiến và ngày thống nhất, trước hết phải hiểu hành khúc.
Hành khúc không chỉ là "nhạc nhanh và mạnh". Nó là kiểu âm nhạc được thiết kế để nhiều người có thể cùng bước, cùng hát, cùng cảm thấy mình nằm trong một chuyển động chung. Vì vậy, hành khúc thường có vài đặc điểm:
Nhịp rõ, thường tạo cảm giác bước đều
Câu nhạc ngắn, dễ nhớ
Giai điệu đi lên nhiều hơn đi xuống ở các điểm cao trào
Tiết tấu dứt khoát, ít luyến láy phức tạp
Điệp khúc có khả năng hát tập thể
Tiến về Sài Gòn của Lưu Hữu Phước là ví dụ tiêu biểu cho tinh thần đó. Bài này được sáng tác trước năm 1975, hướng về một mục tiêu lịch sử chưa xảy ra tại thời điểm bài ra đời. Vì vậy, nó không phải một bản hồi tưởng, mà là âm nhạc của động lực và dự phóng.
Khi nghe hành khúc, người học nhạc nên để ý một câu hỏi: bài hát đẩy người nghe về phía trước bằng cách nào?
Câu trả lời thường nằm ở nhịp nền và hướng đi của giai điệu. Nếu melody cứ đi từng bước chắc, đặt trên nhịp đều, tai người nghe sẽ có cảm giác "đang tiến". Nếu đoạn điệp khúc mở rộng âm vực và nhấn mạnh các nốt cao, cảm giác tập thể sẽ mạnh hơn.
Bạn có thể thử với guitar: đánh một vòng hợp âm đơn giản ở nhịp 2/4 hoặc 4/4, bass rơi đều vào phách mạnh. Chỉ cần tay phải đánh chắc và đều, bài đã có dáng hành khúc. Thêm quá nhiều syncopation hoặc rải lơi kiểu ballad, cảm giác "tiến bước" sẽ giảm ngay.
Khải hoàn ca: khi niềm vui cần một giai điệu dễ hát
Nếu hành khúc là âm nhạc của bước đi, khải hoàn ca là âm nhạc của tiếng reo.
Những bài như Như có Bác trong ngày vui đại thắng sống lâu một phần vì chúng không quá phức tạp. Giai điệu dễ thuộc, câu nhạc rõ, tinh thần sáng. Người nghe bình thường có thể hát theo mà không cần học thanh nhạc.
Đây là một bài học lớn cho người sáng tác: bài hát đại chúng không nhất thiết phải đơn giản vì người viết thiếu kỹ thuật. Nhiều khi nó đơn giản vì mục tiêu của bài là để hàng triệu người có thể cùng cất tiếng.
Một điệp khúc tốt trong ca khúc cộng đồng thường làm được ba việc:
Dễ nhớ sau một lần nghe
Có điểm nhấn âm vực đủ sáng
Lời và nhạc cùng hướng về một cảm xúc chính
Người học guitar hoặc piano có thể tự kiểm chứng: nếu bỏ hết phối khí, chỉ giữ melody và hợp âm cơ bản, bài vẫn đứng được hay không? Với nhiều ca khúc sống lâu, câu trả lời là có. Sức mạnh không nằm ở lớp phối khí dày, mà ở xương sống melody.
Đây cũng là lý do các bài hát lịch sử thường được hát trong rất nhiều phiên bản: tốp ca, hợp xướng, thiếu nhi, biểu diễn sân khấu, thậm chí hát mộc trong sinh hoạt cộng đồng. Khi melody đủ rõ, bài hát có thể đi qua nhiều bối cảnh mà không mất nhận diện.
Từ chiến thắng đến ký ức hậu chiến
Sau thời khắc 30/4, âm nhạc không dừng lại ở tiếng reo chiến thắng. Nó tiếp tục chuyển sang một màu khác: ký ức, hồi tưởng, xây dựng, và đôi khi là nỗi lặng phía sau niềm vui.
Đây là chỗ người học nhạc nên nghe kỹ. Không phải ca khúc nào viết về lịch sử cũng có cùng năng lượng.
Một bài hành khúc thường rõ nhịp, thẳng hướng, nhiều động lực. Một bài khải hoàn ca thường rực sáng, dễ hát chung. Nhưng các bài mang tính hồi tưởng sau chiến tranh có thể mềm hơn, nhiều chất trữ tình hơn, câu nhạc dài hơn, hòa âm có nhiều khoảng lặng hơn.
Về mặt âm nhạc, đó là sự chuyển từ chuyển động tập thể sang suy tư cá nhân.
Bạn có thể tưởng tượng cùng một chủ đề "đất nước" nhưng có hai cách viết:
Cách 1: nhịp đều, âm vực mở, hợp âm sáng, điệp khúc mạnh
Cách 2: tempo chậm hơn, câu nhạc dài, nhiều nốt treo, hợp âm chuyển mềm
Cả hai đều có thể yêu nước, đều có thể nói về lịch sử. Nhưng cảm xúc âm nhạc khác nhau. Một bên là bước chân ngoài quảng trường. Một bên là ký ức trong căn phòng yên tĩnh.
Khi học nghe nhạc, phân biệt được hai lớp này rất quan trọng. Nó giúp bạn không đánh mọi bài lịch sử theo cùng một kiểu "to, mạnh, trang trọng". Có bài cần lực. Có bài cần khoảng lặng.
Vì sao nhiều bài hát lịch sử dễ hát nhưng khó viết?
Người mới sáng tác thường nghĩ: bài dễ hát thì chắc dễ viết. Thực ra ngược lại.
Viết một giai điệu dễ hát, không nhàm, có cảm xúc rõ, lại đủ sức đại diện cho một thời khắc lớn là việc rất khó. Bạn phải chọn đúng mức độ phức tạp.
Nếu melody quá khó, công chúng không hát theo được. Nếu melody quá đơn giản, bài dễ thành khẩu hiệu khô. Nếu hòa âm quá cầu kỳ, bài mất tính cộng đồng. Nếu hòa âm quá phẳng, bài thiếu nâng đỡ cảm xúc.
Các ca khúc sống lâu thường tìm được điểm cân bằng:
Melody có hướng đi rõ
Câu nhạc vừa đủ ngắn để nhớ
Cao trào xuất hiện đúng lúc
Lời ca không bị tách khỏi nhịp nói tự nhiên
Hòa âm phục vụ cảm xúc, không khoe kỹ thuật
Người học đàn có thể học điều này bằng cách tự đệm lại các bài ấy thật đơn giản. Chỉ cần guitar và giọng hát. Khi bỏ hết dàn dựng sân khấu, bạn sẽ nghe rõ bài nào có cấu trúc tốt.
Bài học cho người học guitar và fingerstyle
Những ca khúc lịch sử không chỉ dành cho dàn hợp xướng hoặc sân khấu lớn. Nếu biết xử lý, chúng cũng là chất liệu rất tốt để học guitar.
Với đệm hát, bạn có thể học:
Cách giữ nhịp chắc, không kéo tempo tùy tiện
Cách làm điệp khúc sáng hơn verse bằng lực tay phải
Cách dùng bass đều để tạo cảm giác hành khúc
Cách giảm rải khi lời cần rõ
Với fingerstyle, bạn có thể học:
Cách đưa melody lên trên cùng để người nghe nhận ra bài
Cách giữ bass rõ ở phách mạnh
Cách không lạm dụng fill trong các bài cần tính cộng đồng
Cách chuyển một bài hát tập thể thành bản solo mà vẫn giữ tinh thần ban đầu
Một bài tập hay: chọn một ca khúc lịch sử quen thuộc, chuyển sang guitar solo thật tối giản. Chỉ giữ ba lớp:
Bass ở phách mạnh
Melody chính
Một vài nốt hợp âm đủ để gợi màu
Đừng vội thêm kỹ thuật. Với loại bài này, câu hỏi đầu tiên không phải "mình có chơi khó không?", mà là "người nghe có nhận ra tinh thần bài không?"
Nghe lịch sử bằng tai âm nhạc
Khi nghe lại những ca khúc gắn với 30/4, ta không chỉ nghe một giai đoạn đã qua. Ta cũng nghe cách người Việt từng dùng âm nhạc để gọi nhau, cổ vũ nhau, ghi nhớ một thời khắc chung.
Với người học nhạc, đây là kho tư liệu sống. Bạn có thể học được cấu trúc hành khúc, cách viết điệp khúc đại chúng, cách tạo cao trào, cách giữ melody rõ, và cả cách để âm nhạc mang một cảm xúc lớn mà vẫn hát được bằng giọng bình thường.
Lần tới khi nghe một ca khúc lịch sử, thử đừng nghe như "nhạc lễ". Hãy nghe như một bản thiết kế âm nhạc:
Nhịp đang kéo người nghe đi đâu?
Melody đi lên ở chữ nào?
Đoạn nào được viết để một người hát, đoạn nào để nhiều người hát?
Nếu chỉ còn guitar mộc, bài còn đứng được không?
Khi đặt những câu hỏi đó, lịch sử không còn nằm yên trong sách. Nó vang lên thành nhịp, thành câu, thành giai điệu. Và đó là một cách học âm nhạc rất đáng giữ.
Nguồn tham khảo
VnExpress: Như có Bác trong ngày đại thắng - khúc ca ngày 30/4
Báo Quân đội nhân dân: Bài hát: Đất nước trọn niềm vui
Âm Nhạc Việt Nam: Hoàn cảnh ra đời ca khúc Tiến về Sài Gòn của Lưu Hữu Phước
VOV: Không khí hào hùng trong “Đất nước trọn niềm vui” của NS Hoàng Hà